Stany Zjednoczone
stolica - Waszyngton
powierzchnia - ok. 9.365.000 km2
ludność - ok. 300 mln
język urzędowy - angielski
waluta - dolar
Stany Zjednoczone to czwarte co do wielkości państwo świata, bardzo zróżnicowane pod względem geograficznym, krajobrazowym i etnicznym. To kraj wielkich przestrzeni i kontrastów. Tutejsza przyroda zachwyca zarówno surowym pięknem, jak i południową egzotyką. USA leżą we wszystkich strefach klimatycznych Ameryki Północnej - od okołobiegunowej (Alaska), przez umiarkowaną, podzwrotnikową, zwrotnikową i równikową (Hawaje). Centralną część kraju zajmuje Wielka Kotlina z depresją Doliny Śmierci (86 m p.p.m) i pasmami górskimi, osiągającymi wysokość 4000 m. Na południu rozciąga się Wyżyna Kolorado, pokryta grubą warstwą lawy i tufów wulkanicznych, pocięta kanionami rzeki Kolorado (Wielki Kanion osiąga głębokość 1800 m). Od wschodu strefę wyżyn ogranicza łańcuch Gór Skalistych. Najwyższy szczyt USA i całej Ameryki Północnej - Mc Kinley (6194 m) wznosi się na Alasce. Na obszarze Nizin Wewnętrznych znajdują się Wielkie Jeziora, największy śródlądowy obszar wodny na Ziemi. W odsłoniętych w wyniku erozji skałach wapiennych rozwinęła się bogata rzeźba krasowa - m.in. najdłuższa na świecie (360 km) Jaskinia Mamucia. Przed kolonizacją europejską na Wielkich Równinach rozciągał się step (preria). Jego miejsce zajęły pola uprawne.
Początek Stanom Zjednoczonym dali angielscy purytanie, którzy założyli pierwszą osadę w 1607 roku. Stopniowo skolonizowali wschodnie wybrzeże, podążając z północy na południe. Zakładali farmy i plantacje. Do pracy na tych ostatnich sprowadzali niewolników z Afryki. Oprócz Brytyjczyków do Ameryki Północnej przybywali m.in. Szwedzi, Francuzi, Holendrzy i Niemcy. W koloniach (w połowie XVIII wieku było ich 13) rządzili przedstawiciele brytyjskiego monarchy. W 1775 roku wybuchła wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych. W 1776 roku uchwalono ,,Deklarację niepodległości Stanów Zjednoczonych", a w 1787 konstytucję, która weszła w życie dwa lata później. Wojnę zakończyło zawarcie traktatu pokojowego w Paryżu, na mocy którego Stany Zjednoczone stały się suwerennym państwem. Na początku XIX wieku odkupiły od Francji Luizjanę, a od Hiszpanii Florydę. W 1845 zaanektowały Teksas. Po wygranej wojnie z Meksykiem znacznie powiększyły swoje terytorium, przyłączając Kalifornię i Nowy Meksyk. W 1867 kupiły od Rosji Alaskę. Na nowe ziemie ruszyli osadnicy, stopniowo wypierając rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej do rezerwatów. Indianie ginęli w nierównej walce z uzbrojonymi w broń palną przybyszami. Dziesiątkowały ich przywiezione z Europy choroby. W drugiej połowie XIX wieku utrwalił się podział kraju na uprzemysłowioną Północ, i rolnicze Południe, na którym nadal korzystano z pracy niewolników. Spór o niewolnictwo był jedną z przyczyn wybuchu krwawej wojny secesyjnej (1861-65). Po zwycięstwie Północy zniesiono niewolnictwo, jednak segregacja rasowa utrzymała się jeszcze przez ponad 100 lat.
Amerykańska kuchnia najczęściej kojarzy się z daniami typu fast food (hamburgery, hot-dogi, frytki), serwowanych w restauracjach sieciowych (Mc Donald's, Burger King), działających na całym niemal świecie.
INFORMACJE GEOGRAFICZNE
Stany Zjednoczone leżą w Ameryce Północnej. Oblewa je Ocean Atlantycki, Ocean Arktyczny i Pacyfik. Graniczą z Kanadą i Meksykiem. Krajobraz kraju jest zróżnicowany, przeważnie wyżynny. Tworzą go: Kordyliery, Wielkie Równiny, Niziny Wewnętrzne, Nizina Zatokowa, Appalachy i Nizina Atlantycka. Główną rzeką kraju jest Missisipi, która wraz z Missouri tworzy największy system rzeczny Ameryki Północnej. W środkowym i dolnym biegu Missisipi częste są katastrofalne powodzie. Nad południowo-wschodnim wybrzeżem latem przechodzą cyklony tropikalne. W 2005 roku huragan Katrina spowodował ponad 1200 ofiar śmiertelnych i ogromne straty w Luizjanie, Alabamie i Missisipi, niszcząc m.in. Nowy Orlean.
W środkowej części kraju, od Teksasu po Illinois, występują trąby powietrzne (tornada). Wybrzeże Pacyfiku, szczególnie Dolina Kalifornijska, to obszar aktywny sejsmicznie, nawiedzany przez katastrofalne trzęsienia ziemi (Los Angeles 1994). W różnych częściach kraju wznoszą się czynne wulkany, m.in.: Góra Wrangla, Katmai i Lassen Peak. Stany Zjednoczone mają rozbudowany system ochrony przyrody. Istnieje tu wiele rezerwatów i 56 parków narodowych. Założony w 1872 roku Yellowstone jest najstarszym parkiem narodowym na świecie. W parkach: Sekwoi, Yosemite i Kings Canyon rosną pierwotne lasy sekwojowe. Największą ostoją roślinności tropikalnej jest Everglades, obejmujący lasy namorzynowe i bagna na południu Florydy.
INFORMACJE POLITYCZNE
Stany Zjednoczone to republika związkowa, złożoną z 50 autonomicznych stanów i stołecznego dystryktu Kolumbii. Głową państwa i szefem rządu jest prezydent, mający bardzo szerokie uprawnienia. Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament (Kongres) złożony z Izby Reprezentantów i Senatu. Już w XIX wieku ukształtował się system dwupartyjny (Partia Demokratyczna i Partia Republikańska), który funkcjonuje do dziś.
Stany Zjednoczone miały decydujący wpływ na wynik obu wojen światowych. Po II wojnie ostatecznie zerwały z izolacjonizmem i stały się bardzo aktywne na arenie międzynarodowej. Przeciwdziałały rozszerzeniu wpływów ZSRR (zimna wojna) i brały udział w wielu konfliktach zbrojnych (m.in. Korea, Wietnam, Irak). Wspierały, również zbrojnie, ruchy antykomunistyczne w Ameryce Łacińskiej i Europie Wschodniej. Po rozpadzie ZSRR Stany Zjednoczone stały się jedynym supermocarstwem. W XXI wiek wkroczyły pod hasłem walki z terroryzmem, po tym, jak zamachowcy z islamskiej Al-Kaidy zaatakowali World Trade Center i Pentagon, zabijając ponad 3 tysiące osób. W odpowiedzi na atak wojska USA wkroczyły do Afganistanu i obaliły rząd talibów, oskarżany o wspieranie terrorystów. W marcu 2003 międzynarodowa koalicja pod amerykańskim dowództwem dokonała inwazji na Irak, kładąc kres rządom Saddama Husajna. W 2008 roku po raz pierwszy w historii USA do walki o nominację na kandydata na prezydenta stanęli: kobieta (Hillary Clinton) i Afroamerykanin (Barack Obama). W wyborach przeprowadzonych 4.11.2008 demokrata Barack Obama pokonał republikanina Johna McCaina. Jest pierwszym niebiałym wybranym na prezydenta USA.
INFORMACJE GOSPODARCZE
Stany Zjednoczone są krajem wysoko rozwiniętym o największym produkcie krajowym brutto na świecie. Dominującą pozycję utrzymują od końca XIX w. Od lat 60. ich udział w produkcji światowej stopniowo maleje. Gospodarka amerykańska charakteryzuje się dużą koncentracją kapitału - handel i rynek finansowy kontrolują potężne koncerny. Największe z nich związane są z przemysłem samochodowym (General Motors, Ford Motor, Chrysler Group), paliwowym (Exxon, Mobil, Texaco), elektrycznym i elektronicznym (General Electric, IBM), spożywczym (Coca Cola, Philip Morris) i lotniczym (Boeing). Czołowe amerykańskie firmy produkcyjne i usługowe są jednocześnie największymi podmiotami gospodarczymi świata i przekształcają się w korporacje międzynarodowe. Stany Zjednoczone należą do głównych producentów żywności na świecie. Posiadają i eksploatują ogromne zasoby surowców mineralnych, m.in. ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla i uranu.
SŁAWNI LUDZIE
JERZY WASZYNGTON (1732-1799) generał i polityk, naczelny wódz w wojnie o niepodległość. Pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych (1789-97). Zwolennik silnej władzy centralnej i neutralności USA. Jeden z twórców (tzw. ojców założycieli) państwa.
ERNEST HEMINGWAY (1899-1961) pisarz, autor powieści (,,Pożegnanie z bronią", ,,Komu bije dzwon"), nowel (,,Stary człowiek i morze") i książek podróżniczych (,,Zielone wzgórza Afryki"). Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1954 r.).
WALT DISNEY (1901-1966) producent filmów animowanych i fabularnych, reżyser i scenarzysta, twórca postaci Myszki Miki, Kaczora Donalda i Psa Pluto. Założyciel The Walt Disney Company i Disneylandu. Jedna z najważniejszych postaci amerykańskiego przemysłu rozrywkowego, wielokrotny zdobywca Oscara.
JOHN FITZGERALD KENNEDY (1917-1963) polityk Partii Demokratycznej, senator, 1961-63 prezydent USA. Przeciwstawiał się dyskryminacji rasowej, potępiał politykę sowiecką i wzniesienie muru berlińskiego. Doprowadził do wycofania rakiet sowieckich z Kuby i zażegnania kryzysu kubańskiego (1962). Zginął z rak zamachowca. Okoliczności śmierci JFK od lat są przedmiotem niezliczonych domysłów i spekulacji.
RONALD REAGAN (1911-2004) polityk Partii Republikańskiej, gubernator Kalifornii, w latach 1981-89 prezydent USA. W czasie jego rządów nastąpił wzrost gospodarczy i spadek bezrobocia. W polityce zagranicznej był zwolennikiem stosowania siły i twardego kursu wobec ZSRR. Wspierał opozycję antykomunistyczną w Europie Wschodniej i Ameryce Łacińskiej. Rozbudował siły zbrojne i umocnił mocarstwową pozycję USA, przyczyniając się do zwycięskiego zakończenia konfrontacji z ZSRR.
MARILYN MONROE (1926-1962) aktorka, gwiazda Hollywood, ikona kina. Sławę przyniosły jej role w filmach: ,,Pół żartem, pół serio", ,,Mężczyźni wolą blondynki" i ,,Skłóceni z życiem".
MARTIN LUTHER KING (1929-1968) teolog, kaznodzieja, duchowy przywódca chrześcijańskich Murzynów w USA. Walczył o zniesienie segregacji rasowej i respektowanie praw człowieka. Laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1964 roku. Zginął z rąk zamachowca.
NEIL A. ARMSTRONG (ur. 1930) wybitny astronauta, dowódca dwóch załogowych lotów kosmicznych: Gemini 8 (1966) i Apollo 11 (1969). Pierwszy człowiek, który stanął na powierzchni Księżyca (21 VII 1969).
MADONNA (właść. M. Louise Veronica Ciccione, ur. 1958) najlepiej zarabiająca piosenkarka w historii muzyki pop i jedna z najbardziej wpływowych kobiet show biznesu. Gwiazda światowego formatu i ikona popkultury.
NA ANTENIE PLANETE+
21 maja, poniedziałek godz. 22:35
Nowy Jork z bliska Bronx
22 maja, wtorek godz. 17:05
Amisz
22 maja, wtorek godz. 22:40
Nowy Jork z bliska Brooklyn
