Najlepsze dokumenty na DVD

Jak w czeskim kinie, jak u Felliniego, jak u Kusturicy - a jednak zupełnie inaczej. Każde z tych skojarzeń jest uprawnione - i żadne nie oddaje charakteru filmu "Księga rekordów Szutki". Reżyser pełnymi garściami czerpie z tradycji kina europejskiego, tworząc odrębne, wyjątkowe dzieło na granicy gatunków: fabuły i dokumentu.

"Księga rekordów Szutki" to niezwykły portret Szutki - miasta będącego największym skupiskiem Romów na Bałkanach, nieoficjalnej światowej stolicy Romów. Szutka to również miasto rekordów. Nieważne, w jakiej konkurencji, ważne, żeby być najlepszym. W wywołującej chwilami zawrót głowy podróży poznajemy kolejne barwne charaktery: derwisza, który wie, jak się zdematerializować i przenieść prosto do Ameryki; autora wielkiego słownika, który już niedługo, być może, będzie na ukończeniu; znachorów odczyniających uroki; super podrywacza; pogromcy wampirów. Defilada mistrzów olśniewa.

Brawura i rodzaj absurdu podobne do tych, jakimi nasycił swoje filmy Kusturica, ciepło czeskiego kina, kolorowe sekwencje filmowane dynamiczną kamerą, która nie boi się zaglądać bohaterom w oczy, czarno-białe wysmakowane obrazy (jak z wczesnych filmów Felliniego) - ta niezwykła mozaika powoduje, że oglądamy dokument wyjątkowy i niekonwencjonalny.

Dawno, dawno temu." tak zapewne mogłaby się zacząć filmowa opowieść Aleksandra Manića. Księga rekordów Szutki wydaje się bowiem tylko na poły realną historią. A jednak miejsce filmowych zdarzeń, choć pod nieco inną nazwą, rzeczywiście istnieje. Prawdziwi - choć jeszcze trudniej w to uwierzyć - są też bohaterowie filmu. Czym jest tytułowa Szutka? To bodaj jedyne miejsce na Bałkanach, w którym niepodzielnie panuje społeczność Romów. Miejsce niemal baśniowe, gdzie mity o wilkołakach funkcjonują na tej samej zasadzie, co postaci z brazylijskich telenowel. Immanentną cechą Szutki jest absolutna wolność. Przy czym, aby ją posiąść, nieko­niecznie trzeba tu mieszkać. Szutka to stan umysłu. Wolnym można więc być w każdym miejscu na świecie. "My Romowie nie potrzebujemy własnego miejsca" - stwierdza jeden z filmowych bohaterów, wujek Fazli. "Mamy całą planetę." Przysłowiowe "carpe diem" Romowie z Szutki wcielają w życie dosłownie. Chwytają nie tylko dzień, ale każdą chwilę znajdując radość w pozornie prozaicznych czynnościach.

Sens życia mieszkańców miasteczka sprowadza się do rywalizacji. Współzawodnictwo dotyka niemal każdej dziedziny życia. Obok konkursów hodowców gołębi odbywają się zawody psów czy gęsi. Walki bokserskie cieszą się nie mniejszą popularnością, co rywalizacje piosenkarzy. Każdy dąży do tego, by osiągnąć "mistrzostwo" w swojej dziedzinie. Wujek Sulgo to największy w Szutce pogromca wampirów. Wujek Veso (zwany Alfonso na cześć bohatera telenoweli) to największy tutejszy kochanek - został ojcem w wieku 75 lat! Złe moce wypędza egzorcystka Didara zwana "Terminatorem", choć czasem i ona sama musi zasięgnąć porady największej (miejscowej) specjalistki od skomplikowanych spraw - czyli babci Aishi. Wujek Refet najlepiej zna się na owcach, bo zjeździł (za nimi) całą Europę. W galerii nietuzinkowych postaci pojawiają się również: najbar­dziej topowy pop gwiazdor - Ramko, para transwestytów, derwisz, wujek Fazli, który potrafi się zdematerializować, co udo­wadnia na oczach widzów (!). Obok panujących od lat przesądów i kultywowania tradycji w świat mieszkańców Szutki powoli wkracza "cywilizacja" Zachodu. Na bazarze można więc kupić "oryginalne" ubrania Versace, kwitnie przemysł pirackich nagrań, a co tydzień wszyscy pasjonują się losami postaci z południowoamerykańskiej telenoweli pt. Kassandra.

Jest i druga strona medalu. Mieszkańcy nazywają Szutkę "doliną szczęścia". Jednak rzeczywistość wygląda mniej optymistycznie - miasteczko jest zaliczane przez UNHCR do najbiedniejszych miejsc w całej Europie. W świecie Szutki jest i więcej kontrastów. Wciąż zmienia się populacja mieszkańców (migrują i po latach wracają) czy ich status społeczny. Niewesołym rekordzistą pod względem chudości portfela jest Muzo. Jedynymi skarbami najbiedniejszego człowieka w Szutce są stare fotografie, które przechowuje w plastikowej torbie C&A. Ale nawet on liczy na odmianę losu. "Wszyscy marzymy, że pewnego dnia zdematerializujemy się w Szutce i odlecimy daleko na Zachód, gdzie czeka nas wielkie bogactwo" - mówi narrator filmu, Dr Koljo. "I wszyscy będą nam zazdrościli." Zabawni i zarazem wzruszający obywatele Szutki wiedzą jednak, że tylko w miejscu, w którym mieszkają mogą być prawdziwymi zwycięzcami.

Podbijająca publiczność Europy i Ameryki Księga rekordów Szutki to w pełni autorskie dzieło Aleksandra Manica - reżysera, scenarzysty, montażysty i producenta w jednej osobie. Reżyser rozpoczął dokumentację filmu na długo przed jego realizacją, bo już pod koniec 2001 roku. Zbierał wtedy materiały do dokumentu o eksterminacji Romów w obozach koncentracyjnych. Do realizacji filmu o innej tematyce zainspirowały go zasłyszane historie o niecodziennych rekordzistach z małego romskiego miasteczka. Młodemu reżyserowi udało się zaprosić do współpracy producentów z trzech krajów: Serbii, Czech i Finlandii.